Tuesday, January 4, 2011

Κορνήλιος Καστοριάδης - Το πρόταγμα της αυτονομίας δεν είναι ουτοπία




Απόσπασμα από την "Ακυβέρνητη κοινωνία", εκδόσεις Ευρασία.




Γιατί δεν σας αρέσει ο όρος ουτοπία;

Δεν είναι ότι δεν μου αρέσει ο όρος, αλλά εμμένω στην ακριβή και πρωταρχική σημασία των λέξεων. Η ουτοπία είναι κάτι που δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει. Ότι ονομάζω επαναστατικό πρόταγμα, το πρόταγμα της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας (που είναι αδιαχώριστες), δεν είναι ουτοπία αλλά κοινωνικό-ιστορικό πρόταγμα, το οποίο μπορεί να πραγματοποιηθεί, για το οποίο τίποτα δεν δείχνει ότι είναι αδύνατο. Η πραγματοποίηση του εξαρτάται μονάχα από τη διαυγή δραστηριότητα των ατόμων και των λαών, από την κατανόηση τους, από τη θέλησή τους, από τη φαντασία τους.
Ο όρος "ουτοπία" ξανάγινε της μόδας τα τελευταία χρόνια, έως ένα σημείο υπό την επιρροή του Ernst Bloch, μαρξιστή που αποδεχόταν κουτσά  - στραβά το καθεστώς της RDA (Ανατολικής Γερμανίας) και δεν άσκησε ποτέ κριτική στο σταλινισμό και στα γραφειοκρατικά καθεστώτα. Ο Bloch έβρισκε στην ουτοπία ένα είδος καταλύματος, μια λέξη που του επέτρεπε να διαφοροποιείται από τον "πραγματικά υπαρκτό σοσιαλισμό". Ο όρος πιο πρόσφατα υιοθετήθηκε από τον Habermas, επειδή, μετά την πλήρη χρεοκοπία του μαρξισμού - λενινισμού, φαίνεται να υιοθετεί μια ασαφή κριτική του υπάρχοντος καθεστώτος επικαλούμενος ένα ουτοπικό σοσιαλιστικό μετασχηματισμό, με μια προμαρξιστική απόχρωση. Στην πραγματικότητα, ισχύει το ακριβώς αντίθετο, διότι κανένας δεν μπορεί να καταλάβει (εκτός και αν είσαι νεοκαντιανός φιλόσοφος) πως μπορούμε να ασκήσουμε κριτική σε αυτό που υπάρχει ξεκινώντας από αυτό που δεν μπορεί να υπάρχει. Ο όρος ουτοπία αποτελεί φενάκη.

Τι είναι το πρόταγμα της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας;

Είναι το πρόταγμα μιας κοινωνίας όπου όλοι οι πολίτες έχουν ίσες πραγματικές δυνατότητες να συμμετάσχουν στην νομοθεσία, στη διακυβέρνηση, στην απονομή δικαιοσύνης και τελικά στη θέσπιση της κοινωνίας. αυτή η κατάσταση πραγμάτων προϋποθέτει ριζικές αλλαγές των υπαρχόντων θεσμών. Κατά τούτο μπορούμε να ονομάσουμε επαναστατικό πρόταγμα, εφόσον επανάσταση δεν σημαίνει, φυσικά, σφαγές, ποταμούς αίματος, εξόντωση των Σουάνων (βασιλόφρονες εξεγερμένοι κατά της Γαλλικής Επανάστασης) ή κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων. Είναι σαφές ότι μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων απέχει πάρα πολύ από το τωρινό σύστημα, του οποίου η λειτουργία είναι κατ' ουσίαν μη δημοκρατική. Εσφαλμένα ονομάζονται τα καθεστώτα μας δημοκρατικά, στην πραγματικότητα, είναι απλώς φιλελεύθερες ολιγαρχίες.

Πως λειτουργούν τα καθεστώτα αυτά;

Τα καθεστώτα αυτά είναι φιλελεύθερα: δεν βασίζονται απαραιτήτως στον καταναγκασμό, αλλά σε ένα είδος μαλθακής ημι-προσχώρησης του πληθυσμού. Τελικά, το καπιταλιστικό φαντασιακό έχει εμποτίσει τον πληθυσμό: ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής είναι η απεριόριστη έκταση της παραγωγής και της κατανάλωσης, η υποτιθέμενη υλική ευημερία κλπ. Ως συνέπεια του γεγονότος αυτού, ο πληθυσμός είναι ολοκληρωτικά ιδιωτικοποιημένος. Το metro-boulot-dodo (μετρό, δουλειά, νάνι) του 1968 έχει γίνει bagnole-boulot-tele (αυτοκινητάρα, δουλειά, τηλεόραση). Ο πληθυσμός δεν συμμετέχει στην πολιτική ζωή: συμμετοχή δεν είναι να ψηφίζεις μία φορά στα 5 ή 7 χρόνια υπέρ ενός προσώπου που δεν γνωρίζεις και το σύστημα εμποδίζει τους πάντες να γνωρίσουν. Για να υπάρξει αλλαγή όμως, για να υπάρξει αυτοκυβέρνηση, πρέπει να αλλάξουν οι θεσμοί ώστε να μπορέσουν οι άνθρωποι να συμμετάσχουν στη διοίκηση των κοινών υποθέσεων, πρέπει όμως επίσης, και προπαντός, να αλλάξει η στάση των ατόμων απέναντι στους θεσμούς και στα δημόσια πράγματα, το res publica, απέναντι σε αυτό που οι Αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν τα κοινά (οι κοινές υποθέσεις). Διότι, σήμερα, η κυριαρχία μιας  ολιγαρχίας καθώς και η παθητικότητα και η ιδιωτικοποίηση του λαού δεν είναι παρά οι δύο όψεις του νομίσματος. 
Ας ανοίξουμε μια κάπως θεωρητική παρένθεση. Υπάρχουν πάντα, αφηρημένα, τρεις σφαίρες στην κοινωνική ζωή, αν τη θεωρήσουμε από πολιτική σκοπιά. Μια ιδιωτική σφαίρα, της αυστηρά προσωπικής ζωής των ανθρώπων, μια δημόσια σφαίρα, όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις που ισχύουν υποχρεωτικά για όλους και είναι δημόσια επικυρωμένες και μια σφαίρα που θα μπορούσε να ονομαστεί δημόσια - ιδιωτική, ανοιχτή σε όλους, αλλά όπου δεν παρεμβαίνει η πολιτική εξουσία, ακόμη και αν ασκείται από την κοινότητα: η σφαίρα όπου οι άνθρωποι συζητούν, εκδίδουν και αγοράζουν βιβλία, πηγαίνουν στο θέατρο κλπ. Στη σημερινή διάλεκτο, η ιδιωτική σφαίρα και η δημόσια - ιδιωτική σφαίρα είναι αναμεμειγμένες, ιδίως από την Hanna Arendt και μετά, και αυτή η σύγχυση επανέρχεται κάθε φορά στους διανοούμενους που μιλούν για "κοινωνία των πολιτών". Η αντίθεση όμως, κοινωνία των πολιτών-κράτους (που χρονολογείται από τα τέλη του 18ου αιώνα) δεν επαρκεί, δεν μας επιτρέπει να σκεφτούμε μια δημοκρατική κοινωνία. Για να τη σκεφτούμε, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τούτη τη διάρθρωση σε τρεις σφαίρες. Για να ξεπεράσουμε τους αρχαίους ελληνικούς όρους, οφείλουμε να κάνουμε διάκριση μεταξύ του οίκου (της ιδιωτικής σφαίρας), της εκκλησίας (της συνέλευσης του λαού, της δημόσιας σφαίρας) και της αγοράς (της "αγοράς" και του τόπου συνάντησης, της δημόσιας-ιδιωτικής σφαίρας). Στον ολοκληρωτισμό, οι τρεις σφαίρες είναι εντελώς συγχωνευμένες. Στη φιλελεύθερη ολιγαρχία, υπάρχει περισσότερο ή λιγότερο καθαρή κυριαρχία της δημόσιας σφαίρας από ένα μέρος της δημόσιας-ιδιωτικής σφαίρας (η "αγορά", η οικονομία) και, συνάμα, κατάργηση του πραγματικά δημόσιου χαρακτήρα της δημόσιας σφαίρας (ιδιωτικός και μυστικός χαρακτήρας του σημερινού κράτους). Η δημοκρατία είναι η ορθή άρθρωση των τριών σφαιρών και το αληθινό γίγνεσθαι της δημόσιας σφαίρας, πράγμα που απαιτεί τη συμμετοχή όλων στη διοίκηση των κοινών υποθέσεων και αυτό με τη σειρά του απαιτεί θεσμούς που επιτρέπουν στους ανθρώπους να συμμετέχουν και τους παρακινούν προς αυτή τη κατεύθυνση. Αυτό με τη σειρά του είναι αδύνατο χωρίς την ισότητα. Εδώ έγκειται το αληθινό νόημα της ισότητας: μια κοινωνία δεν μπορεί να κάνει τους ανθρώπους ίσους με την έννοια ότι θα έκανε όλον τον κόσμο ικανό να τρέχει τα εκατό μέτρα σε δέκα δευτερόλεπτα ή να παίζει εξαιρετικά την Απασιονάτα. Μπορεί όμως να τους κάνει ίσους όσον αφορά στην πραγματική συμμετοχή τους σε κάθε θεσμισμένη εξουσία που υπάρχει μέσα στην κοινωνία.
Αυτό είναι το πρόσταγμα της αυτονομίας, του οποίου η πραγματοποίηση ανακινεί, βεβαίως, σημαντικά προβλήματα. Κανένας δεν μπορεί να βρει τη λύση τους μόνος του και εκ των προτέρων, μόνον η κοινωνία, αν κινητοποιηθεί, θα μπορέσει να τα λύσει. Για παράδειγμα είναι σαφές ότι μια δημοκρατική κοινωνία είναι ασυμβίβαστη με την τεράστια συγκέντρωση της οικονομικής εξουσίας που υπάρχει σήμερα. Εξίσου σαφές είναι ότι είναι ασυμβίβαστη με ένα γραφειοκρατικό ψευδο-σχηματισμό. Υπάρχει επίσης το ζήτημα της ελευθερίας μέσα στην εργασία. Οι πολίτες δεν μπορούν να είναι δούλοι στην εργασίας πέντε ή έξι μέρες την εβδομάδα, και ελεύθεροι πολίτες τις Κυριακές. Υπάρχει λοιπόν ένας αντικειμενικός στόχος αυτοκυβέρνησης στη σφαίρα της εργασίας: είναι αυτό που έχω ονομάσει εδώ και πάνω από σαράντα χρόνια διαχείριση της παραγωγής από τους παραγωγούς. Ασφαλώς και αυτό το πράγμα θέτει προβλήματα, πχ τη συμμετοχή των τεχνικών και των ειδικών. Συνεπάγεται επίσης μια αγορά που να είναι αληθινή αγορά, όχι όπως σήμερα μια αγορά κυριαρχούμενη από τα μονοπώλια και τα ολιγοπώλια - ή τις κρατικές παρεμβάσεις. Όλοι αυτοί οι μετασχηματισμοί προϋποθέτουν και συμβαδίζουν με ένα ανθρωπολογικό μετασχηματισμό των σημερινών ατόμων.

1 comment:

  1. Αναρωτιέμαι αν ο όρος "ιδιωτικοποίηση του λαού" είναι σωστά μεταφραζμένος. Ισως "αποβλάκωση του λαού" να είναι πιό δόκιμος όρος, καθότι η λέξη idiot προέρχεται απο την λέξη ιδιώτης αλλά σημαίνει βλάκας.

    ReplyDelete

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...